Gaudeamus Festival: actuele muziek voor ogen en oren

Het jaarlijkse Gaudeamus Festival in Utrecht (9 t/m 13 september) viert het avontuur van de allernieuwste muziek. Daarbij valt op dat het festival zijn tentakels in de hele stad Utrecht heeft uitgespreid. Het accent ligt niet alleen op concerten in muziektempel TivoliVredenburg, maar er zijn ook talloze installaties, kunstprojecten en verrassingsoptredens mee te maken in bijzondere locaties als de Oude Hortus en het Instituto Cervantes. De Concertzender ging een kijkje nemen tijdens het slotweekend van zaterdag 12 en zondag 13 september.

Veel aandacht gaat uit naar de vier genomineerden voor de Gaudeamus Award 2026. Vier jonge, internationale componisten die op het punt van doorbreken staan, en met de prijs een extra steun in de rug krijgen. De driekoppige jury met componisten Hardi Kurda, Peni Candra Rini en Jessie Cox reikte de Award voor 2026 uit aan de Chileen Anibal Vidal. Veel van de genomineerde componisten kozen onbevreesd voor een multidisciplinaire aanpak met performance-elementen, visuals en elektronica. Muziek om te beluisteren maar vooral ook om te zien.

Zo kregen de drie andere genomineerden -de Finse Tytti Arola, de Chinese Sing-Yat Chen en Braziliaan Rodrigo Pascale- alle speelruimte van het Straatsburgse muziekensemble lovemusic. In het slotweekend was dit Franse vijftal ensemble-in-residence bij Gaudeamus. Lovemusic liet meteen zien hoe zinnenprikkelend kersvers gecomponeerde muziek kan zijn. Met een bijna onwaarschijnlijke toewijding voerden de musici van lovemusic de lastigste partituren uit. Het ensemble -met als basisbezetting fluit, gitaar, slagwerk, cello en viool- mixt muziekperformance met theater, elektronica en moderne filmtechniek. Genomineerde Rodrigo Pascale trakteerde het ensemble meteen op een flitsende, futuristische klankwereld in zijn nogal ambitieuze Eddies of Disembodied Breath. Sympathieker was de aanpak van de Finse Tytti Arola. Voor haar Crush creëerden de musici een huiselijke setting waarin plek is voor liefde en hartstocht. Achter hun tafeltjes voert lovemusic de wonderlijkste experimenten uit. Een champagnefles wordt opengetrokken en de bruisende klanken in het wijnglas worden versterkt en elektronisch vervormd. Een luciferdoosje blijkt ineens een percussie-instrument en de cellist schept een poppentheater met  twee vingers. Met een speels genoegen laat Arola de musici hun maffe taken volbrengen. Gek genoeg klinkt haar klanklandschap heel organisch, vervuld van een naïeve poëzie.

Ultieme trance

Op zondag gooide lovemusic er nog een schepje bovenop. In Theater Kikker liet het vijftal zien wat voor rasperformers het zijn. Hoogtepunt was de muziekperformance Seed van oud-Gaudeamus Award-kandidaat Bethany Younge. Begeleid door een zinderende elektronische soundtrack geraken de musici in een ultieme trance, alsof ze ineens door een buitenaardse entiteit zijn overgenomen. Met spastische, sidderende bewegingen en bezeten spel zet lovemusic een onheilspellende, sciencefictionachtige sfeer neer.

Een stuk geforceerder was de performance [iɱˈfɛrno] (excerpt from MAPPA) Contrapasso I – V (to Vladimir Putin / Sergei Lavrov) waarin de gerenommeerde Duitse componist Helmut Oehring zijn licht werpt op de snode praktijken van de huidige Poetin-regering. Met een hoop gekrijs, onbeholpen noise-erupties en ontcijferbare gebarentaal schiet Oehring compleet voorbij aan zijn doel.

Visueel spektakel werd ook geboden door de jonge Nederlandse improvisator en saxofonist Elsa van der Linden. Samen met jurylid, de 43-jarige Brit Hardi Kurda luidde ze de zaterdagnacht op vrolijke wijze in. Kurda bespeelde onder meer geprepareerde transistorradio’s en een opengewerkte viool waarin hij metalen veren had verwerkt. Van der Linden antwoordde met venijnig saxofoonspel, en een klankperformance op een plaat piepschuim  Het resultaat was onbekommerd en vrijgevochten improviseren, waarbij twee verschillende generaties elkaar ontmoetten.

Daarvoor had de Amerikaanse gitaarvirtuoos Shane Parish laten zien dat je de complexe muziek van elektronicagiganten Autechre ook op akoestische gitaar kunt vertolken. Autechre-classics als Eggshell, Clipper, Eutow en Nine werden door Parish tot de melodische en ritmische kern teruggebracht. Met de flair van een rocker ontrafelde hij Autechre’s onwrikbaar geachte klankidioom en legde een meer intieme, folky kant van de band bloot.

Hoogtepunt van de zaterdagavond was het optreden van de Iraans-Nederlandse componist Soheil Shayesteh en de Noorse trompetheld Nils Petter Molvaer. Het duo voerden samen met de strijkers van ensemble Het Muziek een uiterst sfeervol en weemoedig muziekstuk uit. Compositie en improvisatie vloeiden onmerkbaar in elkaar over. De momenten dat Molvaer solo uitpakte waren gedenkwaardig. Op een bedje van strijkers spreidde hij zijn wendbare, melodische improvisaties uit. Shayesteh wekte bewondering met zijn bezielde spel op de kemenche (een traditionele Perzische vedel). De serene, sacrale muziek dwong tot een verstilde luisterhouding. Muziek die naadloos zou passen op een crossover-label als ECM. De bijbehorende live visuals sloten daar perfect bij aan: uitwaaierende nevels, golven en Noorderlichten.

Installatieroute

De zonnige slotzondag was bij uitstek het moment om een deel van de installatieroute te bezoeken. In de intieme speelruimte van kunstinitiatief Moira toonden geluidskunstenaars Finn Borath en Boris de Klerk hun installatie met drie Leslie-speakers (bekend van het Hammond-orgel). Het geluid van een serie moving head-lampen -vaak gebruikt om podiumartiesten in het volle licht te plaatsen- werd versterkt tot een sinistere drone die bezit nam van het prachtige Moira-zaaltje.

Een andere bijzondere expositieplek was de Oude Hortus in de tuinen van de Universiteit Utrecht. Onder de noemer Resisting Waters werden kunstenaars uitgenodigd om te reflecteren op ons o zo belangrijke waterbeheer. In de kassen van de Hortus werden verschillende installaties tentoongesteld van onder anderen Mariko Hori en Yonca Yildirim. Veel van de getoonde kunstwerken waren moeilijk te doorgronden. Uitnodigender was de bijdrage van het milieubewuste muziekensemble Ear to the Earth. 24 Uur lang had het Haagse ensemble opnames genaakt in de Oude Hortus. Deze atmosferische soundscape dienden als springplank voor een serie korte, impromptu live improvisaties in de kassen zelf.

Als explosief toetje speelde de Libanese klankkunstenaar Jad Atoui een intense drone-set op zijn modulaire synthesizer. De bovenzaal van het Spaanse instituut Instituto Cervantes was de ideale plek voor zo’n geconcentreerd optreden. Atoui’s industriële klankwereld roept herinneringen op aan de fysieke, elektronische muziekfantasieën van Fennesz en Tim Hecker.

Op de zondagavond presenteert het Nederlandse Ragazze strijkkwartet haar nieuwste cd

They Have Waited Long Enough. Deze grootschalige liedcyclus ontstond mede in opdracht van Ragazze en Festival Wonderfeel. De cyclus is een ode aan de kracht van de vrouw en de magie van vrouwelijkheid. Historische en mythische vrouwen (van Circe en Medea tot beruchte heksen en Oosterse heldinnen) worden tegen het licht gehouden door verschillende componistes. Inmiddels zijn er al negen liedcomposities ontstaan, steeds geschreven voor sopraan, strijkkwartet en een exotisch instrument naar keuze. Samen met de werkelijk formidabele sopraan Katharine Dain vertolkte het Ragazze enkele liederen tijdens de laatste festivalavond. De emoties gaan alle kanten op. De Turks-Nederlandse componiste Meriç Artaç laat de mythische slangenvrouw Sahmaran herleven in een operatesk lied, compleet met weemoedige, sissende fluitklanken van multi-instrumentalist Raphaela Danksagmüller. De Spaanse-Belgische componiste Saskia Venegas verbaast met een spannende ode aan de betoverende vroedvrouw Maria San Juan de Garonda. In haar Sortzain wordt een spectaculaire hoofdrol opgeëist door het Baskische, traditionele houten slagwerkinstrumentarium, de Txalaparta.

Het slotakkoord voor het Gaudeamus Festival is uitermate passend. De Portugese pianist Joana Gama vertolkt de één uur durende pianocyclus a mind in the heart van de Servisch-Nederlandse componist Ivan Vukosavljević. Zijn cyclus is een van de mooiste cd-releases van dit jaar. Na alle festivalhectiek keert de luisteraar even terug tot zichzelf. Geïnspireerd door de Servische Orthodox zangtraditie schreef Vukosavljević een achtdelige, sacrale pianocyclus. Meteen al bij het openingsdeel voel je een grote innerlijke rust over jezelf neerdalen. Live straalt dit pianomonument nog meer, zeker ook door de gevoelvolle interpretatie van Joana Gama. Je bespeurt invloeden van de minimal music maar ook klassiekers als Satie, Mompou en Messiaen schemeren door. In het slotdeel A Child grijpt de componist de luisteraar nog een keer bij de keel. Een ontwapenend en louterend slot van het Gaudeamus Festival 2026.

Mark van de Voort