Concertzender Live

manuscript Hellums Paasspel (Catharijneconvent Utrecht)

A) Hellums Paasspel, Gregoriaans en vroege polyfonie voor Pasen – Ensemble Super Librum

Op 29 maart 2026 klonk het programma ‘Gregoriaans en vroege polyfonie voor Pasen’, met als centraal werk het Hellums Paasspel.
De oudste paasspelen dateren uit de 10e eeuw, en het Hellums Paasspel behoort tot zo’n vroege Paasspel. Regelmatig komen er regieaanwijzingen voor (ook in het Hellumse) en paasspelen worden dan ook beschouwd als de vroegste vormen van muziektheater van de westerse wereld.

Het ‘Hellumse Paasspel’ is overgeleverd in een, voor Nederland uniek, 12e-eeuws handschrift van een missaal, dat waarschijnlijk in gebruik was in de St. Walfriduskerk van het Groningse Hellum.
Het handschrift (zie foto rechts) wordt bewaard in Museum Catharijneconvent te Utrecht, waar het deel uitmaakt van de vaste tentoonstelling.

Hellums Paasspel
01. Voorspel: orgel en carillon
02. Introitus: Resurrexi, et adhuc tecum sum
03. Graduale: Vidi aquam egredientem de templo
04. Alleluia Pascha nostrum
05. Improvisatie
06. Alleluia: 3-stemmig organum, Perotinus Magnus 1160-1230
07. Victimae paschali laudes: Paassequens, 12e eeuw
08. Ortorum virentium / Virga Yesse / Victimae paschali laudes: Motet Firenze, ca. 1340
09. Virgo: 3-stemmig organum, Montpellier Codex, 13e eeuw
10. Or piangiamo che piange Maria: klacht van Maria, Cortona, ca. 1290
11. Estampie – blokfluit en carillon
12. Surrexit Christus hodie: 3-stemmig paaslied, Cantuale Martinikerk, Groningen, ca. 1600
13. Voorspel: orgel en carillon – improvisatie
14. Responsorium: Angelus Domini – Antiphonarium uit de Utrechtse Mariakerk, 12e eeuw
15. Responsorium: Cum transisset sabbatum, Brussel KB, 12e eeuw
16. Het Hellums Paasspel: Museum Catharijneconvent, Utrecht, 12e eeuw
17. Te Deum laudamus: Stephanusabdij Oudwijk bij Utrecht, 15e eeuw

Ensemble Super Librum: Maria Bayley, Michal Bitan, Agnieszka Chabowska, Marian van der Heide en Mikae Natsuyama, vrouwenschola. Marian van der Heide, cantrix
Jankees Braaksma, middeleeuws orgel (Winold van der Putten, 1999) en leiding
Tomas Flegr, middeleeuws carillon (reconstructie: Simon Laudy, 2006)
Paul Moonen en Winold van der Putten, calcanten
Ike de Loos, Arnold den Teuling en Lydia Wierda, reconstructie en vertaling
Ben Smit, regie paasspel
Opname: 29 maart 2026, Magnuskerk Anloo
Techniek: Hans Beek

B) Orgelconcert door Erica Johnson

Erica Johnson (bron: Boston University)

Ook in de Magnuskerk in Anloo staat een fraai historisch orgel dat op 31 mei 2003 te beluisteren was tijdens een concert. De Amerikaanse organiste Erica Johnson speelde werken van componisten die leefden in de tijd van de bouw van het orgel, begin 18e eeuw, zoals Hieronymus en Johann Praetorius, Sweelinck en Buxtehude.

Korte geschiedenis van dit orgel:
In 1716 schonk Anna Geertruyd Ellents, geboren Sicherman, een orgel aan de kerk van Anloo. Jan Radeker en Rudolf Garrels, leerlingen van Arp Schnitger, bouwden het samen.
Op 16 oktober 1718 kon het instrument in gebruik worden genomen, maar het was toen nog niet geheel voltooid. Dat was in 1719 wel het geval.
Tussen 1944 en 1948 werd het orgel gerestaureerd door de orgelfirma Mense Ruiter.
Het orgel had nog altijd een aangehangen pedaal. Het bleek ook dat er drie stemmen waren verdwenen: de Mixtuur en Sexquialter van het Hoofdwerk en de Scherp van het Borstwerk.
In 1983 werd besloten het orgel zoveel mogelijk te reconstrueren. Klaas Bolt werd als adviseur aangesteld, in samenwerking met Stef Tuinstra.
Het werk werd in 1991 opgedragen aan Henk van Eeken. Voor het maken van de nieuwe pijpen volgde Van Eeken een historisch verantwoord procédé dat ontwikkeld is door de universiteit van Göteborg. Hij goot het orgelmetaal op een zandbed, waardoor het een grotere hardheid verkreeg.
Op verzoek van de kerkvoogdij is het orgel na de restauratie uitgebreid met een zelfstandig pedaal met vier stemmen, dat is ontworpen in de stijl van de Noord-Duitse school.
Na de voltooide restauratie in 2001 gaven veel organisten concerten in Anloo, zo ook Erica Johnson.

Hieronymus Praetorius (1560-1629)
18. Magnificat Terti toni
Jan Pieterszoon Sweelinck (1562-1621)
19. Toccata in C
20. Est-ce mars
Johann Praetorius (1634-1705)
21. Vater unser

Aanvulling:
Dietrich Buxtehude (1637-1707)
22. Toccata in F

Erica Johnson, Garrels-orgel
Opname: 31 mei 2003, Magnuskerk Anloo
Techniek: Chiel Timmer

Op uitgelichte foto: middeleeuws orgel door Winold van der Putten (bron: nieuwsbrief Super Librum)