Componisten/uitvoerenden: Anoniem | Traditional
Afl. Vorm en perceptie, dl. 3.
Deze aflevering staat in het teken van het idioom, het klankeigen. Marijke trakteert ons op overwegend Joodse en oud-Perzische muziek en brengt ons in aanraking met de kenmerkende sound ervan.
Waardoor wordt het idioom bepaald? Op die vraag bestaat geen algemeen antwoord. Noem alle muzikale basisingrediënten maar op: melodie, harmonie, ritme, coloriet, instrumentale bezetting. Al deze elementen kunnen een rol spelen bij de vorming van een typisch geluid. Het klankeigen.
Por qué llorax blanca niña is een middeleeuws lied uit de Sefardische (Joods-Spaanse) traditie. We horen iets bijzonders in de melodielijn. Die is ‘anders’. Misschien oosters? Niet helemaal. Ze maakt deel uit van het Sefardische idioom. Ook Joods: Yoshke Fort Avek, onvervalste klezmermuziek uit New York. In een heel oude opname uit 1913 kunt u de overeenkomsten met het Sefardische liedje terughoren. Al zijn er ook verschillen. Verschillende gebieden, met verschillende culturen, hebben van buitenaf hun invloed uitgeoefend.
We switchen van regio en belanden bij iets totaal anders, namelijk een oud-Perzische dastgah segah. Deze muziekvorm bestaat uit meerdere liederen. Ze worden door tussenspelen met elkaar verbonden en een soort ouverture gaat aan het geheel vooraf. Er gebeurt heel veel, en voor de westerling zal het idioom niet altijd even gemakkelijk te doorgronden zijn. Oosterse instrumenten – wie kent de tar, de ney, de ud [foto] of de tombak? –, oosterse toonladders, kwarttonen… Hoe moeten we luisteren? Tip: stel u open voor de verfijning. Het verregaande gevoel voor detail, zo tekenend voor de Perzische beschaving, klinkt erin door. Denk aan Perzische miniaturen, het raffinement daarin, gecombineerd met de uitdrukking van rust en comfort.
Zowel de Joodse muziekstukken als de Perzische dastgah segah zijn ons overgeleverd. Wanneer ze precies zijn ontstaan, hoe ze oorspronkelijk klonken, niemand die het weet. We weten wél, dat dergelijke muziek blijft teruggrijpen op aloude idiomen en muziekpraktijken. Dit in tegenstelling tot de West-Europese klassieke muziek. Die wordt juist sterk gekenmerkt door verandering.
Aan het slot van deze uitzending twee bijzondere opnamen van Studio Laren. Een reconstructie van de Klacht op de dood van Attila de Hun (vijfde eeuw), van hoe de klaagzang toentertijd, aan diens hof, geklonken zou kunnen hebben. En een live-uitvoering van In taberna quando sumus, een kroeglied uit de Carmina Burana. Dit keer niet de populaire versie van Carl Orff, maar een echt middeleeuwse vertolking.
De speellijst:
Traditional – Por qué llorax blanca niña – Nelly van Ree Bernard (spreekstem en psalterium)
Traditional – Yoshke Fort Avek – Yenkowitz & Goldberg (accordeon en cymbaal)
Traditional – Dastgah segah – Jalil Shahnaz (tar), Abdolvahhab Shahidi (ud en zang), Ashgar Bahari (kamancheh), Faramarz Payvar (santur), Hasan Nahid (ney) en Hoseyn Tehrani (tombak)
Anoniem – Klacht op de dood van Attila de Hun [reconstructie] – Studio Laren: Jos Aben (zang), Jan Goorissen (pibgorn) en Piet Brummer (langhalsluit)
Anoniem – Uit de Carmina Burana: In taberna quando sumus [concertopname uit 1999] – Studio Laren: Ken Gould (tenor), Siebe Haagsma (countertenor), Mirjam de Gorter (vedel), Laurens Tan (fluit), Paul Smit (schuiftrompet) en Marijke Ferguson (kleine harp)
Dit programma werd eerder uitgezonden op 17 februari 2004.
