Radio Muziek-essay
zo 3 mei 2026 12:00 uur
Afl. Paradise lost, dl. 3. De oerchaos, het begin, de schepping. En de mens, uit het paradijs verdreven. Een verbeelding in zes composities. In 1798 voltooide Joseph Haydn zijn magnum opus The creation (Die Schöpfung). Vier delen uit dit oratorium kunt u vandaag beluisteren. Een toonzetting van de chaos en Gods schepping van de hemel, de aarde en het licht: 'And God said, Let there be light: and there was light.' Het onverwachte fortissimo op het tweede 'light' zorgt voor een ware schrikreactie. Diens schepping van de vogels, op de vijfde dag, komt ook voorbij. En in On Thee each living soul awaits treffen we de aartsengel Rafaël, die zich voorstelt hoe het zou zijn als God zich van de mens had afgewend. Hetgeen realiteit werd toen God Adam en Eva uit het paradijs verbande. De duivel had hen verleid. Zij aten van de appel, de eerste zonde…: paradise lost! Haydn verwerkte in zijn libretto teksten uit de Bijbel, maar ook delen van Paradise lost (1674), het omvangrijke heldendicht van John Milton. De gevallen engelen (duivels) die daarin optreden, liet hij echter achterwege. Duivels die in Angels and devils (1931) wél de kop opsteken. De componist is Henry Brant. Hij schreef het toen hij achttien (!) was. Een concert voor fluit en fluitorkest, dat mag wel een bijzondere bezetting worden genoemd. Schrille hoge tonen, polytonaliteit en Flatterzungen worden ingezet om uitdrukking te geven aan een legertje duivels. Uit de elfde eeuw stamt Ad nutum Domini. Het is een lied waarin Maria wordt vereerd. Zij was het, die de Verlosser ter wereld bracht en door hem werd de mens sinds zijn val uit het paradijs weer een nieuw perspectief geboden. Een nieuw verbond met God, met een nieuw paradijs: de hemel. En het slotstuk uit Bibers Rosenkranzsonaten (ca. 1676), een verstilde passacaglia op enkel en alleen een viool, is dat niet het nieuwe verbond in noten? Het bijbelse paradijs: harmonie, liefde en vrede heersen er, van ziekte, bederf of kwaad is in het geheel geen sprake. Een ideale staat van zijn, die ook de oude Grieken niet onbekend was; hun mythologie rept van de Gouden Eeuw, uit lang vervlogen tijden. De notie 'paradijs' gaat dwars door culturen heen. Zo ook het heimwee ernaar. De Turkse soefi's bijvoorbeeld cultiveren een eigen muzikale vorm voor hun extatische verlangen naar dat paradijs, waarin zij met de Schepper herenigd worden. Met Ecstasy brengt het Kronos Quartet [foto] daarvan een parafrase. Een strijkkwartet, aangevuld met twee Libanese musici, onder wie de componist. West meets East. Speellijst: • Fulbert de Chartres – Ad nutum Domini – Ensemble Venance Fortunat o.l.v. Anne-Marie Deschamps • Joseph Haydn – Uit The creation, Hob. XXI:2: In the beginning – David Thomas (bas), Philip Langridge (tenor) en de City of Birmingham Symphony Chorus & Orchestra o.l.v. Sir Simon Rattle • Claude Vivier – Lonely child [fragment] – Schönberg Ensemble en Asko Ensemble o.l.v. Reinbert de Leeuw • Joseph Haydn – Uit The creation, Hob. XXI:2: On mighty pens uplifted – Arleen Augér (sopraan) en de City of Birmingham Symphony Orchestra o.l.v. Sir Simon Rattle • Ali Jihad Racy – Ecstasy – Kronos Quartet feat. Ali Jihad Racy (ney) & Souhail Kaspar (percussie) • Joseph Haydn – Uit The creation, Hob. XXI:2: On Thee each living soul awaits – Arleen Augér (sopraan), Philip Langridge (tenor), David Thomas (bas) en de City of Birmingham Symphony Orchestra o.l.v. Sir Simon Rattle • Joseph Haydn – Uit The creation, Hob. XXI:2: The representation of chaos – City of Birmingham Symphony Orchestra o.l.v. Sir Simon Rattle • Henry Brant – Angels and devils: deel III – Uitvoerenden: ? Heinrich Ignaz Franz von Biber – Passacaglia voor viool in g kl. ('The guardian angel') – John Holloway (viool) • Dit programma werd eerder uitgezonden op 21 december 2003. De eerste twee afleveringen van 'Paradise lost' werden in 2013 al herhaald. Terugluisteren? Klik hier voor deel 1 en hier voor deel 2.
