Radio Muziek-essay

Het is zomer. We ondervinden het licht langdurig aan den lijve. Vandaag in het Radio Muziek-essay opnamen waarmee ook het gemoed zich in licht kan baden.

Puur minimalisme wat de gong slaat, in een stukje zenceremonie uit het land van de rijzende zon. Opgenomen in 1959. Af en toe een gongslag, inderdaad, of een trommel. Verder niets dan een gescandeerd soort zingzeggen door een groep monniken. Toonvariatie is er nauwelijks. Misschien denkt u: wat eentonig! Maar eentonigheid is juist wat beoogd wordt. Door je totaal te concentreren op de constante herhaling kunnen gedachten, gevoelens en al wat maar persoonlijk is plaatsmaken voor, ja, voor wat eigenlijk? Noem het licht, als in: verlichting. In de tekst draait alles om de ultieme verlichting: het licht waarin alle materie geest wordt en alle geest materie. Vorm = leegte, en vice versa. Bovenrationeel, boeddhistisch non-dualisme is hier aan het woord.

We verplaatsen ons, met het licht mee, naar Frankrijk. Maar niet voordat we even bij Franz Schubert hebben stilgestaan. De romanticus bij uitstek, in wiens composities juist niets anders dan de allerindividueelste emoties doorklinken. Vooral zijn verlangen, Weltschmerz, weemoed. Wellicht hoort u in het Et incarnatus est ook deemoed, een soort gevoel van nederigheid, vanuit het besef niet compleet te zijn. ‘En Hij heeft een lichaam aangenomen’, God, die mens werd in Jezus. Schubert zocht altijd de vervolmaking in de liefde. Hier beeldt hij die uit, in een aanbidding van het Licht dat Jezus is.

Het licht, of het Licht, het is te groot voor woorden, maar niet te groot voor muziek. Guillaume de Machaut [afbeelding] bewees het. Zijn monumentale Messe de Nostre Dame, uit ± 1363, is een waar pronkstuk uit de tijd van de Ars nova, de nieuwe kunst: we horen doorwrochte, virtuoze polyfonie, met ontzettend veel lijntjes, en op het ritmische vlak is de mis niet minder complex. Maximalisme viert hoogtij. Denk aan een gotische kathedraal, met hoge ramen, die de kerk volop in het licht zetten. De kathedraal Notre-Dame van Reims bijvoorbeeld, waar de mis zeer waarschijnlijk haar première beleefde. De uitvoering die u vandaag hoort, staat op een lp uit 1979. Maar ze geldt nog altijd als iconisch binnen de op historische leest geschoeide uitvoeringspraktijk.

Speellijst:

Traditional – Uit de zenboeddhistische Ceremonie in de Eiheiji-tempel: Avondceremonie – Boeddhistische monniken

Franz Schubert – Uit Mis nr. 6 in Es gr., D 950: Et incarnatus est – Felicity Palmer (sopraan), Kenneth Bowen (tenor), Wynford Evans (tenor) en The Choir of St. John’s College, Cambridge / The Academy of St. Martin-in-the-Fields o.l.v. George Guest

Guillaume de Machaut – Messe de Nostre Dame – John Patrick Thomas (countertenor), Mieczyslav Antoniak (tenor), Yoshiharu Matsuura (tenor), Laszlo Kunz (bas) en Wiener Ensemble für Alte Musik ‘Les Ménestrels’ / Mozart Sängerknaben

Dit programma werd eerder uitgezonden op 4 juni 2000.