Sanssouci
za 27 jun 2026 10:00 uur
Mozarts eerste grote opera, en een van zijn laatste geestelijke werken. In de eerste helft van 1780 ging alles in Salzburg zijn gangetje. Mozart droeg als vanouds de livrei van de aartsbisschop en deed het werk wat er van hem verwacht werd. Niet van harte, maar het was hem nu eenmaal niet gelukt elders aan de bak te komen. Maar toen, in de zomer, kreeg Mozart ineens een opdracht die zijn leven veranderde. Karl Theodor, keurvorst van de Palts die Mozart tijdens zijn verblijf in Mannheim had leren kennen, wilde van Mozart een Italiaanse opera om het komende carnaval mee op te luisteren. Had zijn grote reis van 1778 toch nog iets opgeleverd. Bijkomend voordeel: Karl Theodor, die ook hertog van Beieren was, had zijn hof intussen naar München verplaatst. Vlak naast de deur voor Mozart, en een stuk meer mensen die zijn muziek konden horen! De keuze viel op Idomeneo. Een Italiaans libretto naar het verhaal van de Kretenzische koning Idomeneus (Idomeneo) die, na de Trojaanse oorlog, aan Poseidon (Nettuno) belooft om bij behouden thuiskomst het eerste levende wezen te offeren dat hij aan land tegenkomt. Dat levende wezen is zijn eigen zoon Idamantes (Idamante)… Tegelijk ontwikkelt zich een liefdesverhaal rond deze Idamante(s), die verloofd is met Electra (Elettra) maar eigenlijk meer ziet in Ilia. Die laatste is daar nog niet zo zeker van, en zo vechten de dames hun eigen vete uit. Zo'n verhaal is voer voor een opera seria. Een traditionele Italiaanse opera over klassieke goden en helden waarin alles vastligt – niet in de laatste plaats welke zanger welke aria's moet krijgen en wie er wanneer mag schitteren. Nu had Mozart als tiener al meerdere opera's geschreven – ook in dit genre. Destijds maalde hij niet zo om het drama: hij zette de tekst die de librettist geschreven had met zo fraai mogelijke muziek, die ook nog eens de zangers tevreden stelde. Inmiddels lagen de kaarten anders. Mozart had een paar jaar geen opera's geschreven. Op zijn reis naar Mannheim en Parijs had hij uitgebreid over het genre nagedacht, en nu kreeg hij voor het eerst een helder idee van hoe een opera eruit moest zien. In Mannheim woonde hij een opera bij, waar hij uitgebreid over schrijft. In Parijs wilde hij zelf een Franse opera schrijven, iets waar het net niet van kwam. Vooral die laatste ervaring was cruciaal. De Franse tragédie lyrique liet namelijk zien dat een ernstige opera niet per se aan handen en voeten gebonden hoefde te zijn, maar ook in vrije vorm nog goed gedijde. Mozart nu wilde wel wat van die Franse esthetiek in Idomeneo. Dat bracht hem nog lelijk in conflict met zijn librettist Giambattista Varesco, die natuurlijk een conventioneel seria-libretto had gemaakt. Maar Mozart hield vol en zo werden er aanpassingen doorgevoerd. Typisch Frans is ook het ballet tussen het eerste en tweede bedrijf, dat trouwens vaak wordt weggelaten. Vraag twintig Mozartkenners wat de eerste geniale opera van Mozart is, en waarschijnlijk antwoorden ze allemaal: "Idomeneo". Alfred Einstein, Mozart-biograaf en neef van de natuurkundige, vond het "een meesterwerk zoals zelf een genie als Mozart ze maar één keer in zijn leven schrijft." Uit elk nummer zag hij Mozarts genie met grote nadruk naar voren komen. Anderen vinden Idomeneo eerder een begin: het is slechts het afscheid van een stervend genre, Mozarts rijpe genie zou pas later komen bij de komische opera's. Hoe je Idomeneo ook ziet, het is duidelijk dat Mozart hier flink aan de haal gaat met conventies. Secco-recitatieven (waarbij de begeleiding alleen uit klavierakkoorden bestaat) worden grotendeels vervangen door accompagnato-recitatieven (waarbij het orkest een wezenlijke rol krijgt). Nummers volgen elkaar vaak in successie op: ze eindigen niet met een slotcadens maar gaan direct in elkaar over. En zelfs als Mozart een traditionele bravourearia moet schrijven (omdat een sterzanger dat nu eenmaal wil), weet hij het op en top modern te laten klinken. In dit programma maken we een – natuurlijk veel te korte – selectie uit Idomeneo. We horen de eerste scène, waarin het principe van begeleide recitatieven en nummers die in elkaar overgaan al duidelijk aan het werk is. We horen ook Idomeneo's aria "Fuor del mar", waarin virtuoze loopjes worden gecombineerd met muziek die helemaal 1780 is. Bovendien laten we iets horen van de balletmuziek. We vergeten evenmin dat Mozart in 1780 nog steeds hofcomponist voor de aartsbisschop was. Een van de laatste kerkmuziekwerken die hij schreef waren de Vesperae solennes de confessore. Mozart zette in zijn late Salzburgse periode twee keer de Vespers (het katholieke avondgebed); dit is de laatste van die twee zettingen. Het "Laudate Dominum" is wereldberoemd, maar ook de rest van de muziek mag er zijn. Afspeellijst • Alles van Wolfgang Amadeus Mozart • 1. Idomeneo, KV 366/367: • Padre, germani, addio – Ecco Idamante – Non ho colpa • Balletmuziek (fragment) • Qual mi conturba i sensi – Fuor del mar • 2. Vesperae solennes de confessore, KV 339 • Uitvoerenden • Freiburger Barockorchester & RIAS Kammerchor o.l.v. René Jacobs. Bernarda Fink (Idamante), Sunhae Im (Ilia), Richard Croft (Idomeneo) (1, gezongen delen) • Stuttgarter Kammerorchester o.l.v. Wolfgang Gönnenwein (1, balletmuziek) • Accentus & Insula Orchestra o.l.v. Laurence Equilbey. Sandrine Piau (sopraan), Renata Pokupic (alt), Benjamin Bruns (tenor), Andreas Wolf (bas) (2)
